୧. ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଜୀବନ ଓ ମିଶନରୀ ଶିକ୍ଷା (ବିର୍ସା ଦାଉଦ / ଡେଭିଡ୍)
ବିର୍ସା ମୁଣ୍ଡା ୧୮୭୫ ମସିହା ନଭେମ୍ବର ୧୫ ତାରିଖରେ ବର୍ତ୍ତମାନର ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଖୁଣ୍ଟି ଜିଲ୍ଲାର ଉଲିହାତୁ ଗ୍ରାମରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପିତା ସୁଗନା ମୁଣ୍ଡା ଓ ମାତା କରମି ହାତୁ ଗରିବ କୃଷି ଶ୍ରମିକ ଥିଲେ।
- ସାଲଗା ଗ୍ରାମରେ ପ୍ରାଥମିକ ଶିକ୍ଷା: ବିର୍ସାଙ୍କ ବୁଦ୍ଧିମତ୍ତା ଦେଖି ତାଙ୍କ ଶିକ୍ଷକ ଜୟପାଳ ନାଗ ତାଙ୍କୁ ଉଚ୍ଚ ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ଉତ୍ସାହିତ କରିଥିଲେ।
- ଚାଇବାସା ମିଶନ ସ୍କୁଲରେ ନାମଲେଖା: ଉଚ୍ଚ ଶିକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ଚାଇବାସାସ୍ଥିତ ଜର୍ମାନ ଇଭାଞ୍ଜେଲିକାଲ୍ ଲୁଥେରାନ୍ (GEL) ମିଶନ ସ୍କୁଲରେ ଭର୍ତ୍ତି କରାଯାଇଥିଲା।
- ଧର୍ମାନ୍ତରୀକରଣ ଓ 'ଦାଉଦ' ନାମକରଣ: ମିଶନରୀ ସ୍କୁଲର ନିୟମାନୁସାରେ ଶିକ୍ଷାଲାଭ ପାଇଁ ଖ୍ରୀଷ୍ଟଧର୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ଥିଲା। ସେହି ଅନୁସାରେ ବିର୍ସା ଖ୍ରୀଷ୍ଟଧର୍ମ ଦୀକ୍ଷିତ ହୋଇଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ନାମ 'ବିର୍ସା ଦାଉଦ' (Birsa Daud) ବା 'ବିର୍ସା ଡେଭିଡ୍' (Birsa David) ରଖାଯାଇଥିଲା।
୨. ଖ୍ରୀଷ୍ଟଧର୍ମ ଓ ମିଶନରୀ ନୀତି ସହ ମୋହଭଙ୍ଗ
ଚାଇବାସାରେ ପଢ଼ୁଥିବା ସମୟରେ ବିର୍ସା ବ୍ରିଟିଶ ଶାସକ ଓ ଖ୍ରୀଷ୍ଟୀୟ ମିଶନରୀମାନଙ୍କର ପ୍ରକୃତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବୁଝିପାରିଥିଲେ।
- ଆଦିବାସୀ ସଂସ୍କୃତିର ଅବମାନନା: ମିଶନରୀମାନେ ଆଦିବାସୀ ମୁଣ୍ଡା ପରମ୍ପରା, ବିଶ୍ୱାସ ଓ ଜୀବନଶୈଳୀକୁ ନିନ୍ଦା କରୁଥିବା ବିର୍ସା ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିଥିଲେ।
- ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଭଙ୍ଗ: ମିଶନରୀମାନେ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇଥିଲେ ଯେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟଧର୍ମ ଗ୍ରହଣ କଲେ ଜମିଦାରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଛଡ଼ାଇ ନିଆଯାଇଥିବା ଆଦିବାସୀ ଜମି ଫେରସ୍ତ ମିଳିବ। ମାତ୍ର ବାସ୍ତବରେ ମିଶନରୀମାନେ ଜମିଦାର ଓ ବ୍ରିଟିଶ ସରକାରଙ୍କ ସହ ଆପୋଷ ବୁଝାମଣା କରି ରହିଥିଲେ।
- ସ୍କୁଲ ପରିତ୍ୟାଗ (୧୮୯୦): ୧୮୯୦ ମସିହାରେ ବିର୍ସା ମିଶନରୀ ସ୍କୁଲ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ଖ୍ରୀଷ୍ଟଧର୍ମ ବର୍ଜନ କଲେ ଏବଂ ନିଜର ପାରମ୍ପରିକ ଆଦିବାସୀ ସଂସ୍କୃତିକୁ ଫେରିଆସିଲେ।
୩. 'ବିର୍ସାଇତ୍' ପନ୍ଥାର ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ ଓ ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର
ମିଶନରୀ ସ୍କୁଲ ଛାଡ଼ିବା ପରେ ବିର୍ସା ବୈଷ୍ଣବ ସାଧୁ ଆନନ୍ଦ ପାଣ୍ଡେଙ୍କ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିଥିଲେ। ସେ ସମାଜରୁ ଅନ୍ଧବିଶ୍ୱାସ, ପଶୁବଳି ଓ ମଦ୍ୟପାନ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ 'ବିର୍ସାଇତ୍' (Birsait) ନାମକ ଏକ ନୂତନ ଧାର୍ମିକ ଓ ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର ଆନ୍ଦୋଳନ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ।
- ଏକେଶ୍ୱରବାଦ (ସିଂବୋଙ୍ଗା): ସେ କେବଳ ଜଣେ ଈଶ୍ୱର — 'ସିଂବୋଙ୍ଗା' (Singbonga) ଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ।
- ସାମାଜିକ ସୁଧାର: ଗ୍ରାମଗୁଡ଼ିକରେ ସ୍ୱଚ୍ଛତା, ଗୋସେବା, ନୈତିକତା ଏବଂ ମଦ୍ୟପାନ ବର୍ଜନ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ।
- 'ଧରତୀ ଆବା' (ଧରିତ୍ରୀର ପିତା): ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଆରୋଗ୍ୟ କ୍ଷମତାର ଅଧିକାରୀ ଏବଂ ଅଲୌକିକ ମହାପୁରୁଷ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରି 'ଧରତୀ ଆବା' ଆଖ୍ୟା ଦେଇଥିଲେ।
୪. 'ଖୁଣ୍ଟକାଟି' ପ୍ରଥା ଓ ଜମି ଶୋଷଣ ବିରୋଧରେ ଆନ୍ଦୋଳନ
ବିର୍ସା ମୁଣ୍ଡାଙ୍କ ଆନ୍ଦୋଳନ କେବଳ ଧାର୍ମିକ ନଥିଲା; ଏହା ଥିଲା ଜମି ଓ ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାରର ଏକ ବୈପ୍ଳବିକ ସଂଗ୍ରାମ।
- ଖୁଣ୍ଟକାଟି ପ୍ରଥା (Khuntkatti System): ମୁଣ୍ଡା ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ପାରମ୍ପରିକ ଜମି ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ 'ଖୁଣ୍ଟକାଟି' କୁହାଯାଉଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ଜମି ସମୁଦାୟର ମୌଳିକ ସମ୍ପତ୍ତି ଥିଲା ଏବଂ କୌଣସି ଜମିଦାରଙ୍କୁ କର ଦେବାକୁ ପଡ଼ୁନଥିଲା।
- ବ୍ରିଟିଶ ଜଙ୍ଗଲ ଆଇନ (Indian Forest Act 1878): ଇଂରେଜ ସରକାର ଓ ଜମିଦାରମାନେ ଆଦିବାସୀଙ୍କ ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାର ଛଡ଼ାଇ ନେଇ ସେମାନଙ୍କୁ ବେଠି-ଖଟାଇବା (ଫୋର୍ସଡ୍ ଲେବର) ଆରମ୍ଭ କଲେ।
- 'ଦିକୁ'ମାନଙ୍କ ଶୋଷଣ: ବାହାରର ମହାଜନ ଓ ଜମିଦାରମାନେ କ୍ରମାଗତ ଭାବେ ଆଦିବାସୀଙ୍କ ଜମି ହଡ଼ପ କଲେ।
୫. ମହାନ ଉଲ୍ଗୁଲାନ୍ (Great Tumult) ଓ ସଶସ୍ତ୍ର କ୍ରାନ୍ତି
୧୮୯୫ ମସିହାରେ ବିର୍ସା ଇଂରେଜମାନଙ୍କୁ କର ନଦେବାକୁ ଆହ୍ୱାନ ଦେଇଥିଲେ। ୧୮୯୫ ରୁ ୧୮୯୭ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କୁ ଜେଲରେ ରଖାଯାଇଥିଲା। ଜେଲରୁ ମୁକ୍ତ ହେବା ପରେ ୧୮୯୯ ମସିହାରେ ସେ 'ଉଲ୍ଗୁଲାନ୍'ର ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଡାକରା ଦେଇଥିଲେ।
(ଆମ ରାଜ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଉ, ରାଣୀ ଭିକ୍ଟୋରିଆଙ୍କ ରାଜୁତି ଶେଷ ହେଉ)
୬. ଐତିହାସିକ ଘଟଣାବଳୀ ସାରଣୀ
| ତାରିଖ / ସମୟ | ଐତିହାସିକ ଘଟଣାବଳୀ |
|---|---|
| ୧୮୯୫ | ବିର୍ସାଙ୍କ ପ୍ରଥମ ଗିରଫଦାରୀ ଓ ୨ ବର୍ଷର ଜେଲଦଣ୍ଡ। |
| ୧୮୯୭ | ଜେଲରୁ ମୁକ୍ତି; ଗୁପ୍ତ ସଙ୍ଗଠନ ଓ ସଶସ୍ତ୍ର ପ୍ରସ୍ତୁତି। |
| ୨୪ ଡିସେମ୍ବର ୧୮୯୯ | ଖୁଣ୍ଟି, ରାଞ୍ଚି, ସିଂହଭୂମି ଅଞ୍ଚଳରେ ଥାନା ଓ ସରକାରୀ ଦପ୍ତର ଉପରେ ବିଦ୍ରୋହୀଙ୍କ ଆକ୍ରମଣ। |
| ୯ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୦୦ | ଡୋମ୍ବାରୀ ବୁରୁ ପାହାଡ଼ ଯୁଦ୍ଧ: ଇଂରେଜ ବାହିନୀର ଆଧୁନିକ ବନ୍ଧୁକ ସାମ୍ନାରେ ବିର୍ସାଙ୍କ ଧନୁ-ଶର ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ବୀରତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂଗ୍ରାମ। ଶହ ଶହ ଆଦିବାସୀ ଶହୀଦ। |
| ୩ ଫେବୃଆରୀ ୧୯୦୦ | ଜାମକୋପାଇ ଜଙ୍ଗଲରୁ ନିଦ୍ରିତ ଅବସ୍ଥାରେ ବିର୍ସାଙ୍କୁ ଗିରଫ କରାଗଲା। |